Endheyyo - A Huvadhoo Atoll Lullaby

Endheyyo in the Huvadhoo dialect means "Please come". The lullaby is sung as a plea to the child's father to return home from his business trip. It describes the father's safe journey home and the gifts he brings to his waiting wife.

އެންދެއްޔޯ

ދޮން ރިތަކުން ކަނބަލާފައި،
ދޮން ފައްޔެއް ޖަހަލާފައި،
ދޮން ހުންގާނަކު ހިފަލާފައި،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.

މިއީ އެންދެއްޔޯއިން ތަންކޮޅެކެވެ. އެންދެއްޔޯއަކީ، ހުވަދޫ ސަގާފަތުގައި ކުޑަކުދިން ނިންދަވަން ކިޔާ ލަވައެކެވެ. ބަހުގެ ގޮތުން ބަލާއިރު، “އެންދެއްޔޯ” އަކީ، ދުރުގައިވާ މީހަކު ތިމާގެ ގާތަށް ނުހަނު ހަލުއިކަމާއެކު އައުމަށް އެދޭ އެދުމެވެ. އަދި ލޯތްބާއި ކުލުނާއި އިޙުތިރާމުކުރުން ވެސް އޭގައި ހިމެނެ އެވެ.

އެންދެއްޔޯ އަކީ އޭގައި އެކުލެވޭ ފުންމާނަތައް ދަންނަ މީހަކަށް ވަރަށް އަސަރުކުރުވަނިވި ލަވައެކެވެ. ސާދާ ބަސްތަކަކުން ކުޑަކުއްޖަކު ނިންދަވަން ކިޔާ ދާރިޖު ލަވައެއް ކަމުގައި ވިޔަސް އޭގައިވާ ކަލިމަތަކުގައި އެހެން މާނަތަކެއް ވެއެވެ. އެ ކަލިމަތަކަށް ފުރާނަ އެޅެނީ، ކިޔާ މީހެއްގެ އިޙުސާސްތަކުންނެވެ. ތުއްތުކުއްޖަކަށް ދޭހަވާ ބަސްތަކަކުން އެކުއްޖާއަށް ބޭނުންވާނެ ކަންތައްތަކަކަށް އެދިގެން ކިޔެއް ކަމަކު، އެލަވަ ކިޔާ މީހާގެ ބޭނުންތައް އޭގައި މާގިނަކަމަށް ފެނެ އެވެ. އޭގައި ކުލަޖެހެނީ އޭނާގެ ވިސްނުމާއި ފިކުރާއި މުހުތާދުންނެވެ.

ޢާއްމު ގޮތެއްގައި، އެންދެއްޔޯ ކިޔާނީ، ކުއްޖާގެ މަންމަ އެވެ. ދަރިފުޅުގެ ބައްޕަ، ދަރިފުޅަށް ބޭނުންވާ ތަކެތި ހިފައިގެން އަވަހަށް އައުމަށް އެދިގެން ކިޔާ މިލަވައިގައި، ދަރިފުޅުގެ މަންމަގެ އެދުމާއި މުހުތާދު ވަރަށްވެސް ބޮޑެވެ. އޭނާގެ ޚިޔާލާއި ވިސްނުމާއި ފިކުރުގައި ބިންވަޅު ނެގިފައިވާ ފިރިމީހާގެ އަގު މީގައި ވަރަށްވެސް މަތިވެރި އެވެ. އަދި ފިރިމީހާއަށް ކުރާ ޤަދަރާއި، އޭނާ ދެކެ ވާ ލޯބި، ނުސީދާކޮށް ބަޔާންކުރުން މީގައި އިންތިހާ ދަރަޖައަށް ހިމެނެ އެވެ.

ދަރިފުޅުގެ މަންމަ މިލަވަ ކިޔާނީ، ދަރިފުޅުގެ ބައްޕަ ދުށުމަށްޓަކައި އޭނާގެ ހިތުގައި އުފެދިފައިވާ ޝައުޤުވެރިކަމެއްގެ ބޮޑުކަމުންނެވެ. ޝައުޤުވެރިކަމާއެކު މިލަވަ ކިޔާއިރު އޭނާ ވާނީ ވަޖިދުވެފަ އެވެ. އެހެންކަމުން، އޭނާ ހަމަމިލަވަ ކިޔަން ފެށުމާއެކުހެން ދަރިފުޅުގެ ގާތަށް ނިދިއައިސް ނުހަނު އަވަހަށް ނިދާކަމަށް އޭނާއަށް އިޙުސާސްކުރެވޭނެ އެވެ. ފުޅިބައްތީގެ އަލީގައި ދިރިއުޅުނު އިރު، ފަން ޖިފުޓިތަކުގައި ރޭގަނޑުގެ މިތުރަކަށް އެންދެއްޔޯ ވެފައިވަނީ މިހެންވެގެންނެވެ.

ދެ ޖިންސުގެ ކުދިން ނިންދަވަން ކިޔާއިރު، އެންދެއްޔޯ ކިޔާނީ ދެ ގޮތަކަށެވެ. އަންހެން ކުދިން ނިންދަވަން ކިޔާއިރު ކިޔާނީ “ދޮންދިޔެ” އެވެ. ފިރިހެން ކުދިން ނިންދަވަން ކިޔާއިރު، ދޮންދިޔެ އޮތް ކޮންމެ ތަނެއް “ދޮންފުތު” އަށް ބަދަލުވާނެ އެވެ. އަދި ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ ގެނެސްދިނުމަށް އެދޭ ތަކެއްޗާ، ދޮންފުތުގެ ބައްޕަ ގެނެސްދިނުމަށް އެދޭ ތަކެތި ވެސް ތަފާތުވާނެ އެވެ.

ދޮންދިޔެ އަކީ، ހުވަދޫ ސަގާފަތުގައި ތުއްތު އަންހެން ކުދިންނަށް ނުހަނު ލޯބިން ކިޔާ ނަމެކެވެ. މި ނަމުގައިވާ ދޮނާއި ގައިގެ ކުލަޔާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތެވެ. ކިތަންމެ ކަޅު އަންހެން ކުއްޖަކަށް ވެސް “ދޮންދިޔޭ!” ކިޔާފަ މީހަކު ގޮވާލަފާނެ އެވެ. އެއީ އައިބުކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އައިބު ކަމަކީ، ތިމާ ދަންނަ މީހެއްގެ ތުއްތު ކުއްޖަކު ފެނުމުން އެކުއްޖާއަށް ގޮވާނުލުމެވެ. އެހެންވީމާ، މި ދޮނަކީ މާނަވީ ދޮނެކެވެ.

އެންދެއްޔޯގައި ” ސަންނަޓި ބަސް” އެކުލެވޭކަން ފާހަގަކުރެވެ އެވެ. އެރުމަށްފަހު، ނެގުމަށްފަހު، ހުރުމަށްފަހު، މިބަސްތައް އައިސްފައިވަނީ ސަންނަޓިކޮށްނެވެ. އަދި ކަނބަމުން، ޖަހަމުން، ހިފަމުން، މިބަސްތައް ވެސް އައިސްފައިވަނީ ސަންނަޓިކޮށްނެވެ.

އެންދެއްޔޯގެ ދިގުމިން ބިނާވެފައިވާނީ، ކިޔާ މީހެއްގެ ޚިޔާލާއި ފިކުރުގެ މައްޗަށެވެ. އޭނާގެ ޚިޔާލާއި ފިކުރު ތަނަވަސްވި ވަރަކަށް އޭގެ ރާގުތައް ރީތިވެފައި، ކުލަތައް ޗާލުވެފައި، ރަހަތައް މީރުވާނެ އެވެ. …

ތިރީގައި މިވަނީ، ދޮންދިޔެ ނިންދަވަން ކިޔާ އެންދެއްޔޯއިން ތަންކޮޅެކެވެ.


އެންދެއްޔޯ، އެންދެއްޔޯ،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.
އެންދެއްޔޯ، އެންދެއްޔޯ،
ހަލިއަވަހަށް އެންދެއްޔޯ.

ދޮން ދޯންޏަށް އަރަލާފައި،
ދޮން ރިޔަލެއް ނަގަލާފައި،
ދޮން މަޅަމާތަކު ހުރެލާފައި،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.

ދޮން ރިތަކުން ކަނބަލާފައި،
ދޮން ފައްޔެއް ޖަހަލާފައި،
ދޮން ހުންގާނަކު ހިފަލާފައި،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.

ދޮން ކުންނާރެއް ބިނދެގެން،
ދޮން އަންނާރެއް ގަނެގެން،
ދޮން ނިޔަނދުރު ހޯދައިގެން،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.

ދޮން ހެދުމާ، ދޮން ގަހަނާ،
ދޮން އުޅަޔާ، ދޮން ދައްޗާ،
ދޮންހަދިޔާ ގިނަ ހޯދައިގެން،
ދޮންދިޔެގެ ބައްޕަ އެންދެއްޔޯ.

  މުޞަންނިފު:އަލްއުސްތާޛު ޢަބްދުލްމުޢީދު ޙަސަންޝާއިޢުކުރި ތާރީޚު:

7 ޖެނުއަރީ 2011 މ. 3 ޞަފަރު 1432 ހ. ހުކުރު

މަޞްދަރު:ހުވަދޫ ސަގާފަތުއިތުރު ބަޔާން:-

Vaadhoo Ronaa Anbeyaa

Vaadhoo Rona Anbeyaa - a long poem naming all the islands in Huvadhoo atoll and describing their unique characteristics. There was once in Vaadhoo a couple who had a child who continuously cried and wouldn't go to sleep. The child cried so much his parents didn't know what to do to stop him. So to scare him into silence they left him out in the yard for the Rona (a spirit which attacks children who cry) to take him. To their surprise, the Rona snatches the child and flies with it to all the islands in Huvadhoo atoll, singing the poem. By dawn, the Rona has circled the atoll and reaches Vaadhoo again. The worried parents find their child at their doorstep but the poor boy's eyes have been sucked out. The blind boy repeats the Rona's poem to his parents before breathing his last breath in their arms. 

ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާ

ވާދޫން ފުރައިފިއްޔާ،
ކަޑަހަލަގަލަ ނުބަލައިފިއްޔާ،
ފަތަކާ ފަތަކު ލައިފިއްޔާ،
ފުއްސަރު ބޭރުން ގޮސްފިއްޔާ،
…..
މިނޫން ގޮތަކަށް ކިޔާ އަޑުވެސް އެހީމެވެ.
ވާދޫން ފުރައިފަންޏާ،
ކަޑަހަލަގަލަ ނުބަލަންޏާ،
ރަށަކާ ރަށަކު ލަންޏާ،
ފުއްޓަރު ބޭރުން ދަންޏާ،
…..
މިއީ “ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާ” ގެ ފެށުމެވެ. ވާދޫ އަކީ ހުވަދު އަތޮޅު ވާދޫ އެވެ. ރޮނާއަކީ ރޯ ކުއްޖާ އެވެ. އަންބެޔާ އަކީ އަންބާ އެވެ. ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާގެ ލަފުޒީ ތަރުޖަމާއަކީ، “ވާދޫ ރޯ ކުއްޖާގެ އަންބާ” ކަމަށް ބުނެވިދާނެ އެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ރަނގަޅު ތަރުޖަމާއެއް ނޫނެވެ. އެ އަންބާއަކީ، ރޯ ކުއްޖާ ކީ އަންބާއެއް ނޫނެވެ. އަދި އެ ކުއްޖާގެ ވާހަކަ ކިޔާދީފައިވާ އަންބާއެއް ވެސް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީ ހުވަދު އަތޮޅުގެ ހުރިހާ ރަށެއްގެ ވާހަކަ ކިޔާދީފައިވާ އުސްޠޫރާއެކެވެ.
ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާ އުފަންވީ ކިހިނަކުންތޯ އެވެ؟ އެއާބެހޭ ގޮތުން އަޅުގަނޑު އަޑުއެހި ރިވާޔަތެއްގައި ކިޔައިއުޅޭ ގޮތް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.

...............
ވާދޫގައި ރޯ ކުއްޖެއް އުޅުނެވެ. އެއްރެޔަކު އެ ކުއްޖާ ރޯންފެށި އެވެ. ދެން އެ ކުއްޖާ ރުއިން ހުއްޓާލާތޯ އެ ކުއްޖާގެ މަންމައާއި ބައްޕަ އެއްޗެހި ދީ، އާދޭސްކޮށް، ނަސޭހަތް ދީ، އެތައް މަސައްކަތެއް ކުރި އެވެ. ނަމަވެސް އެ ކުއްޖާ ރުއިމެއް ނުހުއްޓި އެވެ. ގިސްލަ ގިސްލާފައި އަޑުން އަޑުނަގާ ރޮނީ އެވެ. ވީ ކީއްކަމެއް ވެސް ނުބުންޏެވެ. އެންމެފަހުން އެރޭ ދަންވަރު އެކުއްޖާގެ މަންމައާއި ބައްޕަ ބުންޏެވެ.

"ދަރިފުޅު މިރޭ ރުއިން ހުއްޓާ ނުލައިފިއްޔާ، ދަރިފުޅު ދޭނީ "ވާދޫ ރޮނާ" އަށެވެ."
މިހެން ބުނުމުން ވެސް އެކުއްޖާ ރުއިމެއް ނުހުއްޓި އެވެ.
ދެން މައިގޭ ދޮރު ހުޅުވާލާފައި އެކުއްޖާ ފެންޑާތެރޭގައި ބެހެއްޓުމަށްފަހު، އެކުއްޖާގެ މަންމައާއި ބައްޕަ ބުންޏެވެ.

"ވާދޫ ރޮނާ އެވެ! މީނާ ގެންދާށެވެ!"
މިހެން ބުނެ، ދޮރު ލައްޕައި ތަންޑު އެޅުވި އެވެ. ކުޑަ އިރުކޮޅެއްފަހުން، ދަރިފުޅު ރޯއަޑު އިވުން ހުއްޓިއްޖެ އެވެ. ދެން ދޮރު ހުޅުވައި ބެލިއިރު ދަރިފުޅު ޖެހުނުތާ ލަކުނެއް ވެސް ނެތެވެ.
ކުއްޖާގެ މަންމައާއި ބައްޕަ ޙައިރާންވެ އަންތަރީސްވެއްޖެ އެވެ. އަދި އެހައިމެ ބޮޑަށް ދެރަވެ ހާސްވެއްޖެ އެވެ.

"ޔަޤީނެވެ. އަހަރެމެންގެ ދަރިފުޅު، ވާދޫ ރޮނާ ގެންދިޔައީ އެވެ.ވާދޫ ރޮނާ އަހަރެމެންގެ ދަރިފުޅު ކާލާނެ އެވެ.”
އިރުއަރަންދެން ކުއްޖާގެ މަންމައާއި ބައްޕަ ރޮއި ހިތާމަކުރި އެވެ. ކެތްތެރިކަން ކުޑަކޮށް ކުއްޖާ ގެއިން ބޭރަށް ލެވުނީތީ އެވެ.

"ނަމަވެސް ކުރާނެ ކަމެއް ނެތެވެ.ވާނެއެއްޗެއް ވެ ނިމުނީ އެވެ.ދަރިފުޅު ދެނެއް ނުފެންނާނެ އެވެ.އަހަރެމެން ދެމަފިރިންނަށް މިކުރެވުނީ ހާދަހާ މޮޔަކަމެކެވެ.”
އެ ދެމަފިރިން އެ ރޭ ހޭދަކުރީ ހިތާމައިގެ ތެރެއަށް ޣަރަޤުވެފައިވާ ޙާލުގަ އެވެ.ފަތިހުގެ އަލިކަން ފާޅުވުމުން، ފަތިސް ނަމާދަށް ދިއުމަށްޓަކައި ގޭ ދޮރު ހުޅުވާލި އެވެ. އެވަގުތު ފެނިގެން ދިޔައީ އުފަލާއި ހިތާމަ އެކުއެކީގައި ލިއްބައިދިން މަންޒަރެކެވެ.

"މިހިރީ ދަރިފުޅެވެ.މިހިރީ އަހަރެމެންގެ ދަރިފުޅެވެ.”
ދަރިފުޅު ފެނުމުން މަންމައާއި ބައްޕަ ވަރަށް ބޮޑަށް އުފާވި އެވެ. އަވަހަށް ގޮސް ދަރިފުޅު އުރާލި އެވެ. ނަމަވެސް ހުރި ހިތާމައެއްގެ ބޮޑުކަމާ އެވެ!

"ދަރިފުޅުގެ ދެލޮލެއް ނެތެވެ.ވާދޫ ރޮނާ، މިވަނީ ދަރިފުޅުގެ ދެ ލޯ ބޯލާފަ އެވެ.”
ދަރިފުޅު ބުންޏެވެ.

"ޖިންނި އަހަރެން ގޮވައިގެން އަތޮޅުވަށާ ބުރެއް ޖެހި އެވެ.ހުރިހައި ރަށެއް ދެއްކި އެވެ.އަދި ވަރަށް ދިގު އަންބާއެއް ކިޔެވެ.އެޔަށްފަހު ބުންޏެވެ.ކޮންމެ މަސައްކަތަކަށް އަގެއް އޮންނަންވާނެ އެވެ.ތިމަން މިކުޅަ މަސައްކަތުގެ އަގަކީ ތިބާގެ ދެ ލޮލެވެ.މިހެން ބުނުމަށްފަހު، ޖިންނި އަހަރެންގެ ދެ ލޯ ބޯލި އެވެ.”

"އެއީ ކޮން އަންބާއެއްހެއްޔެވެ؟"މަންމައާއި ބައްޕަ އެހި އެވެ. ދެން ދަރިފުޅު އެ އަންބާ ކިޔާދިނެވެ.
ވާދޫން ފުރައިފަންޏާ،
ވާދޫން ފުރައިގެން (ދަތުރުކުރަމުން) ދާއިރު،
ކަޑަހަލަގަލަ ނުބަލަންޏާ،
ކަޑަހަލަގަލަ ނުބަލައި ދާއިރު،
ރަށަކާ ރަށަކު ލަންޏާ،
ރަށަކަށްފަހު ރަށެއް ފަސްދީ އޮބާލަމުން ދާއިރު،
ފުއްޓަރު ބޭރުން ދަންޏާ،
ފުއްޓަރު ބޭރުން ދަތުރުކުރަމުން ދާއިރު،
ދެ ލޯ ނެތެއް ކަމަކު، އެ ކުއްޖާ މި އަންބާ އެއްކޮށް ކިޔާދިނެވެ. އެއަށްފަހު، އޭނާގެ ފުރާނަ ހަށިގަނޑާ ވަކިވެއްޖެ އެވެ.

<><><><><>

"ވާދޫ ރޮނާ" އަކީ ޖިންނިއެކެވެ. ނުވަތަ ފުރޭތައެކެވެ. އެއީ ރޯ ކުދިންނަށް ގޯނާކުރާ ފުރޭތައެކެވެ. ރޯ ކުދިންގެ ދެ ލޯ، އެ ފުރޭތަ ބޯލާނެ އެވެ. އަދި އެކުދިންގެ ގައިން ލޭ ބުއިމަކީ ވެސް އެ ފުރޭތަ ކުރާ ކަމެކެވެ.

"ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާ" ގެ ރަނގަޅު ތަރުޖަމާ އަކީ، "ވާދޫ ރޮނާ އަންބާ" އެވެ. ނުވަތަ "ވާދޫ ރޮނާ ފުރޭތަ ކިޔައިދިން އަންބާ" އެވެ. ފުރޭތައިގެ ނަން އުފެދިފައި ވަނީ، "ވާދޫ" އާއި "ރޮނާ" (ރޯ ކުއްޖާ) ގެ ނަން ތަރުކީބުވެގެންނެވެ.
ދެން އޮތީ ފުރޭތަ ކިޔައިދިން އަންބާއިން ނުލިޔެވި އޮތް ބައިގެ ވާހަކަ އެވެ. މިތަނުގައި އެބައި ލިޔެ ޢާއްމުކުރުމަކީ، މިހާރު މަޞްލަޙަތު ހުރި ކަމެއް ކަމުގައި ނުވެދާނެ އެވެ. ބައެއް ރަށްރަށުގެ ފަތިފުށް އޭގައި ހާމަކޮށްފައިވާތީ އެވެ. އޭގައި ބުނެދީފައިވާ ނޭދެވޭ ބައެއް ސިފަތައް، މިހާރު ވެސް ބައެއް ރަށްރަށުގެ އަހުލުންގެ ކިބައިން ފެނެ އެވެ. ބައެއް ސިފަތައް ވަނީ މާޒީއާއެކުވެގެން ގޮސް އޮބާލާފަ އެވެ.
އެއް ރަށެއްގައި ސޫފީން އުޅޭކަމަށް އަންބާގައި ވެ އެވެ. އެ ސޫފީންނަކީ، އަޅުކަން ކުރުމުގައި މަޝްޣޫލުވެގެން ތިބޭ ޞޫފީންނެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީ ޖަނަވާރުތަކެއް ފަދަ ބަޔެކެވެ. އެރަށަށް ދާ ބީރަށްޓެހިންނާ އެބައިމީހުން މުޢާމަލާތްކުރަނީ، ޖަނަވާރުތަކެއް ފަދައިންނެވެ. މިސާލަކަށް އެރަށަށް ދާ ބީރަށްޓެއްސަކު މަރުވެއްޖެނަމަ، ވަޅެއް ނުލާނެ އެވެ. ހިނަވައި ކަފުނެއް ވެސް ނުކުރާނެ އެވެ. އެކަމަކު އެބައިމީހުން ހަދާގޮތަކީ، މައްޔިތާ ގެންގޮސް ވަލުތެރެއަށް އެއްލާލަނީ އެވެ. މަރުވާ ޖަނަވާރެއް، ބިންމަތީގައި އޮވެ ކުނިވެގެންދާ ފަދައިން ނިމިދިއުމަށްޓަކަ އެވެ.
އަނެއް ރަށެއްގެ މީހުންނަކީ ޖާބީން ކަމަށް ބުނެފައި ވެ އެވެ. ޖާބީންނަކީ ކޮން ބަޔެއްތޯ އެވެ؟ އެއީ ލާޗާރުބިޗާރަށް އުޅޭ މީހުންނެވެ. ފޭރޭ މީހުންނެވެ. ހަމައެއް ލަމައެއް ނެތި ދިރިއުޅޭ މީހުންނެވެ. ގޮތެއް، ފޮތެއް، ދީނެއް ނެތް މީހުންނެވެ. އެބަޔެއްގެ ކިބައިގައި މަތިމައްޗަށް މޮއްކޯރުކަމާއި ނުލަފާކަން ތަރުކީބުވެފައިވާ މީހުންނެވެ. (މޮއްކޯރުކަމަކީ ޖާހިލުކަމެވެ. މޮއްކޯރުންނަކީ މަރުމޯއިންނެވެ.)
ސޫފީން ތިބި ކަމަށް ބުނާ ރަށުގައި މިހާރަކު އެބައިމީހުންނެއް ނެތެވެ.އަދި ޖާބީން ތިބި ކަމަށް ބުނާ ރަށުގައި މިހާރަކު އެބައިމީހުންނެއް ވެސް ނެތެވެ.
އަދި އެހެން ރަށެއްގެ ވާހަކަ އެވެ. އެރަށަކީ، “އަމާންކަމެއް ނެތް ބިންގަނޑެއް” ކަމަށް ބުނެފައި ވެ އެވެ. އެއީ ކުރިން މީހުން ދިރިއުޅުނު ރަށެކެވެ. އެރަށުގައި ބޮޑު އާބާދީއެއް އޭރު އޮތެވެ. އޭރުގެ އާދަކާދައިގެ މަތިން އަންހެން ކުދިން ބާލިޣުވުން ފާހަގަކުރާ ދުވަހާބެހޭ ވާހަކަތަކުން އެކަން އެނގެ އެވެ. އަހަރަކު ސާޅީހަށްވުރެ ގިނަ އަންހެން ކުދިން ބާލިޣުވާނީ ކިތައް މީހުންގެ އާބާދިއަކުންތޯ އެވެ؟

"ވާދޫ ރޮނާ އަންބެޔާ" ގައިވަނީ ހަމައެކަނި ރަށްރަށުގެ ގޯސް ވާހަކަތައްތޯ އެވެ؟
ނޫނެކެވެ. ރަށްރަށުގެ ރަނގަޅު ވާހަކަތައް ވެސް އޭގައި ވެ އެވެ. އެއީ ހުވަދު އަތޮޅު ރަށްރަށާއި ރަށްވެހީންގެ ޙަޤީޤަތް ބުނެދޭ އުސްޠޫރާއެކެވެ. ނުވަތަ އެއީ ހުވަދު އަތޮޅުގެ ޙަޤީޤަތު ނާމާއެކެވެ. އެއީ، އަދަބިއްޔާތުގެ މައިދާނުގައި ބަނޑޭރި ޙަސަންމަނިކުފާނުގެ ދިޔޯ ރައިވަރު ފަދަ އަގުބޮޑު ތަރިކައެކެވެ. ހުވަދު އަތޮޅުގެ ސަގާފަތާއި އަދަބީ ތަރިކަ، އެޔާ ނުލައި ފުރިހަމަ ނުކުރެވޭނެ ޖަވާހިރެކެވެ.

..........................
ތިރީގައި މިވަނީ، ވާދޫ ރޮނާ އަންބާއިން ކިޔުންތެރިން ހުށަހަޅުއްވާ ބައިތަކެވެ.

ކިޔުންތެރިންގެ ޤަލަމުން
ހުށަހެޅުއްވީ: އާމިނާ
ވާދޫން ފުރައިފަންޏާ
ކަޑަހަލަގަލަ ނުބަލަންޏާ
ފުއްޓަރު ބޭރުން ދަންޏާ
ހޯޑެއްދޫ ކޭވަކު ފޮނި ކަންޏާ
މަޑަވެލީ ކުފުރުންގެ ރަށޭ
ތިނަދޫ މީހުން ހެއްސިގަތާ ލެއްވިގަތާ
*****

ވާދޫ ކަވެޔާ
ހުށަހެޅުއްވީ: ތުއްތުކާ
ވާދޫން ފުރާ ފަންޏާ
ކަނޑަހަލަގަލާ ނުބަލަންޏާ
ފުއްޓަރު ބޭރުން ލަންޏާ
ކުރެދި ކަނޑާ ރެހާދޮގޭ
މަސްބާނީ ގަޒީރައޭ
ފަންފިލަހާ މަގުއްދުއޭ
ގައްދޫ ކުދިން ކުޅޭ ކުޅިޔާ
އަނބި ފިރިޔާ ވާކުޅިޔާ
އަދުމަބަލާ ފޫހިނުވާ ކުޅިޔާ
މާވެއްދޫ އެތެރެހެވޭ ބޭރު ނުބައޭ
ކަޅެ ހަމަލު ދެކޮޅު ދެނާއިބުން ތިބެތޭ
ގޮޅާލި ގޮޅާލިކަމަނާގެ ރަށޭ
މެންތަންދޫ ނެރަށްބަލާ ދެރަށް ދޮގޭ
ހުޅުވާރެހު ތަހުލީލޭ
ރެއްދަފުށީ ރަދުންގެރަށޭ
މާ ވާރެލު މިނި މެރިޔާ
ހުޅުދޫގޭ ދޮރެއްނެތޭ
ކޮނޑޭ މަލާ ރީތިމަލާ
ގެމަނަފުށީ ވަސްނުދުވާ މަސްކާ ރަށެކޭ
ނެލަންދޫ ސޫފިންނޭ
ދާންދޫ ކަނބާތަކުނޭ
މާމެންދޫ ފަޅޯފެނާ
ވިލިގިލީ އޮޅުކެލަލޭ
ފެންނުބައޭ މަދުރުކައޭ
ބިސްހިއްތަލެ ހަގަދޫނީ
ބަޅު މިކިޔާ ހޯރައަރާ މިނިމެންސޭ
ކެރަމަތި ފަޅު ދެކާއްބައޭ
އަރައިކަނޭ ބޮޑު ރިހަޔޭ
ތެނަދޫ ކުދިން ފެއްސިގަތާ ލެއްވިގަތާ
މަޑަވެލީ ކުފުރުންގެ ރަށޭ
ހޯޑައްދޫ ކޭވަކެފެނެ ފޮނިކަންޏާ
ނަޑާލީ ކަނބުރުންގެ ރަށޭ
ފިޔޯރީ ހާވިއްކާ ކާ ރަށެކޭ
ލާބަދުވާ ލާބަހެވޭ ލާބަ އިތުރު ވާރަށެކޭ
އެއްލޮނޑި ތަކުރުންގެ ރަށޭ
ހޫނުތިބޭ ތޮޑާ ދޮގޭ
ހަލިމިރަށު ބާއިލަޅޭ
މެދަށް އޮތީ ކަޅައިދުވޭ
ފަރަހު ހުއްޓޭ ކޮޑަށް އެއްލޫ
*****

ހުށަހެޅުއްވީ: ދީދީ

ކަރުމަޅި ޖެހީ ދިޔަދުއޭ.

ދެން ކޮނޑޭ މަތީ ލާބަދުއޭ.

ލާބަހެވޭ ވިލިނގިއްޔޭ.

*****

ހުށަހެޅުއްވީ: ކިއުންތެރިއެއް

ތުއްތުކާ ހުށަހަޅުއްވާފައިވާ ބައި ވަރަށް ރަނގަޅެވެ. ނަމަވެސް އެބަޔަށް އެއްޗެއް އިތުރުކޮށްލާނަމެވެ.

ކަވައިގެ އަޞްލުގައިވަނީ، “މާމެންދޫ ފަޅޯފެނާ” އެއް ނޫނެވެ. އޭގައިވަނީ: “މާމެންދޫ ބޮޑުންތިބޭ” އެވެ.

"މާމެންދޫ ފަޅޯފެނާ" ކިޔަން ފެށުނީ، ހަވަރުތިނަދޫން މީހުން ބޭލިދުވަސްވަރުގައެވެ. އެދުވަސްވަރު ގިނަބަޔަކު ހާލުގައިޖެހިގެން މާމެންދުއަށް ދިޔައެވެ. އޭރު މެހުމާނުންނަށް ފަޅޯ ފެންފޮދެއް ވެސް ފަސޭހައިން ލިބެނީ މާމެންދޫއިންނެވެ. މިހެންވެ އެރަށަށް ތާރީފުކުރުމުގެ ގޮތުން އެދުވަސްވަރު މި އަންބާ ކިޔާއިރު "މާމެންދޫ ފަޅޯފެނާ" އެވެ. ކިޔައިއުޅުނެވެ. އޭރު ފަޅޯގަހުގެ ކުރިން ފެށިގެން މުލައްދާންދެން ކައިއުޅުނެވެ. އެއިން ބަތްޕެނާއި ބޮނޑިބަތާއި ރިހަ ފަދަ ތަކެތި ކައްކާފައިވެއެވެ. ބޮޑު ތަދުގެ ދުވަސްވަރު ވެސް އެއީ މީރުކާނާއެއް ކަމުގައިވިއެވެ.

"ވިލިގިލީ އޮޅުކެލަލޭ" މިހެން ނުކިޔައެވެ. އަންބާގެ އަސްލުގައިވަނީ، "ވިލިގިއްލޭ އޮޅުކެލަލޭ" އެވެ. ބައެއް ރަށްރަށު މީހުން، "ވިރިގިއްލޭ" ކިޔައިއުޅުނެވެ. ބައެއް ރަށްރަށު މީހުން "ވިރިޣިއްލޭ" ކިޔައިއުޅުނެވެ. "ވިލިގިއްލޭ އޮޅުކެލަލޭ" ކިޔަނީ އެރަށް ދެރަކުރުމުގެ ގޮތުން ކަމަށް މިހާރު މީހަކު ހީކޮށްފާނެއެވެ. ނަމަވެސް އަންބާގައި އެހެން ކިޔާފައިވަނީ، ވިލިނގިލީގެ ބިމުގެ މުއްސަނދިކަމާއި އެރަށުގެ ދަނޑުވެރިކަން ބަޔާންކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އޮޅުއަލަ ދަނޑުތައް ގަދަޔަށް ހެދޭއިރު، މަދިރި ގިނަވާނެއެވެ. އޮޅުއަލަ ދަނޑުތަކުގައި ފެން ނުބައިވާނެއެވެ. އެއީ ޗަކަބިމެވެ. ނުވަތަ އާނުކަނޑައިގެން ކުނިއަޅައިގެން ހަދާފައިވާ ޗަސްބިމެވެ. ފެން ނުބައިވާ ސަބަބަކީ އެއީއެވެ. ފެންނުބައިކަމާއި މަދިރި ގިނަކަމަކީ ބިމަށް ފައިބާ އޮޅުއަލައިގެ ބޮޑެތިކަމާއި ތާޒާކަމާއި މީރުކަމަށް އޮތް އިޝާރާތެކެވެ.

"ލާބަހެވޭ ވިލިގިއްޔޭ" މިހެންކިޔަންފެށީ، މާފަހުންނެވެ.

*****

ހުށަހެޅުއްވީ: ކިއުންތެރިއެއް

ދެއްވަދޫ މޮޔައިން ތިބޭ

ކަނޑެހުޅަދޫ ވެންބޮޅެ ހުއްޓާ

ކޫއްޑުވާ އަމާންނުވީ ބިންގަނޑެކޭ

މުޞަންނިފު:އަލްއުސްތާޛު ޢަބްދުލްމުޢީދު ޙަސަންޝާއިޢުކުރި ތާރީޚު:

6 ޖެނުއަރީ 2011 މ. 2 ޞަފަރު 1432 ހ. ބުރާސްފަތި

މަޞްދަރު:ހުވަދޫ ސަގާފަތުއިތުރު ބަޔާން

A bed time story in the language of the spirits

A story about an unfortunate boat-builder named Takuru, who, while in the woods cutting timber, is seen by a female spirit (handi) who falls in love with him. Every night the handi visits Takuru while he is sleeping on the bodu ashi. Takuru's wife and mother of his four children, Aisha Kanbulo, is aware of these meetings but decides to suffer in silence. One day, Takuru injures his knee while cutting wood in the forest and limps home to his wife's aid, only to find her giving him the cold shoulder. The island spirits see the whole scene and sing a song in praise of Aisha Kanbulo's patience and mock their fellow spirit for ruining a happy marriage. This a children's bedtime story originally from Huvadhoo atoll.

ޖިންނި ބަހުރުވައިގެ ވާހަކައެއް

ތަކިރިހާން ތަކިރިހާން،
ކަކޫ ކަންޑަމޮންޑަވެގެން އައިއިރުގައި،
ބިއްލާހި އައިސާ ކަނބުލޯ،
ރޮއިވައްސޭރި ނުގަތީމޭ،
ބިއްލަ މަގޭ ފިރިޔަކުނޭ،
ބިންހިމަ ގެހަކު ތިރިޔޭ އިފާކު އެލީޔަސް،
މިއަދަށް މަ މަރުވެގަތީމޭ!
މަތީގައި އެވަނީ، ޖިންނި ބަހުރުވައިން ކިޔާ ވާހަކައެއްގައި ހިމެނޭ ބަސްތަކެކެވެ. މިއީ، ހުވަދޫ ސަގާފަތުގައި ހިމެނޭ ބަހުރުވައެކެވެ. އިންސާނުން ވާހަކަދައްކާ ގޮތާ ތަފާތު ބަހުރުވައެކެވެ.
ތަކިރިހާނަކީ، ޖިންނި ބަހުރުވައިން، ތަކުރުފާނެވެ. ތަކުރުފާނަކީ، މާވަޑިއެކެވެ. އޮޑިއެއް ބަނުމުގެ މަސައްކަތް އޭނާއާ ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. ދެން ލަކުޑި ކެނޑުމަށްޓަކައި އޭނާ ވަލަށް ދިޔައެވެ. ވަލުތެރޭގައި އެމަސައްކަތް ކުރަން އޭނާ އުޅެނިކޮށް، ހަންޑިއަކަށް ފެނެ އެވެ. އެ ހަންޑި އޭނާއަށް ވާނުވާ ބަލަމުން، އޭނާގެ ފަހަތުން ދިޔައެވެ. އަސްލުގައި އެހަންޑި އޭނާއާ ފިކުރާވީ އެވެ.
ތަކުރުފާނު ވަލުން ކަނޑައިގެން ގެންދިޔަ ލަކުޑިން އޮޑި ބަނުމުގެ މަސައްކަތް ހަލުއިކަމާއެކު ކުރިޔަށް ގެންދިޔަ އެވެ. އޭނާގެ ހުނަރާއި މޮޅުކަން ދައްކަމުންނެވެ. އޭރު، ވަލުތެރޭން ދިމާވި ހަންޑި، އޮޑިހަރުގޭ ކޮންމެވެސް ތަނެއްގައި ތަކުރުފާނަށް ފާރަލައިގެން އިނދެ އެވެ.
އެއްދުވަހަކު، ތަކުރުފާނު އޮޑީގެ މަޑުލެއް ޖަހަން އުޅެނިކޮށް އާދަޔާ ޚިލާފު ހާދިސާއެއް ހިނގި އެވެ. މަޑުލުގައި މާމުގުރުން ޖެހި އެތިފަހަރު އެރީ އޭނާގެ ކަނާތުފައިގެ ކަކުލަށެވެ. އެ އެތިފަހަރުގެ ބާރުކަމުން އޭނާގެ ފައި ބިނދި، ކަކޫ އިންތިހާއަށް ދުޅަވި އެވެ. އޮޑިބަނުމުގެ މަސައްކަތުގައި އޭނާ ހޭދަކޮށްފައިވާ ދިގު މުއްދަތުގައި ދުވަހަކު ވެސް މިފަދަ އަނިޔާއެއް ނުލިބެ އެވެ. އޭނާއަކީ، އޮޅިގެން ވެސް މިކަހަލަ ނުފަރިތަ ކަމެއް ކުރާ ވަރަށްވުރެ މާމޮޅު މާވަޑިއެކެވެ. މިކަމާމެދު އޭނާ ވެސް ޙައިރާންވި އެވެ. ނަމަވެސް އޭނާއާ އަޅައިގަނެގެން އުޅޭ ހަންޑިއެއް އުޅޭ ކަމެއް އޭނާއަކަށް ނޭނގެ އެވެ.
ފަޔާއި ކަކުލަށް ލިބުނު އަނިޔާއަށް ފަރުވާކުރުމަށްޓަކައި، ތަކުރުފާނު ގެޔަށް ދިޔަ އެވެ. އޭނާގެ ހަތަރު ކުދިންގެ މަންމަ، އޭނާއާ އަޅާލައި ހޭހަންކުރާނެ ކަމުގެ ފޮނި އުންމީދުގަ އެވެ. ނަމަވެސް އަނބިމީހާގެ ކިބައިން އޭނާއަށް ލިބުނީ ނުރުހުމާއި ނަފުރަތެވެ. މިކަމާހެދި، ތަކުރުފާނުގެ ހިތްދަތިކަމާއި ޙައިރާންކަން، ބައްތިރީސް ދަރަޖަ އިތުރުވި އެވެ. ޢާއިޝާ ކަނބުލޮ އަކީ ފިރިމީހާއަށް ކަމޭހިތުމާއި ބަނިޔާދަން ކަމުގައި ނަން މަޝްހޫރު އަންހެނެކެވެ. ނަމަވެސް، އޮޑި ބަންނަން ފެށިފަހުން، ކޮންމެ ރެއަކު މެންދަމު އޭނާއަށް ހޭލެވޭއިރު، އެފެންނަނީ ތަކުރުފާނާމެދު ހިތްހެޔޮ ކުރެވޭ ވަރުގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ތަކުރުފާނު އެއޮންނަނީ، ބޮޑު އަށިމަތީގައި ނިދާފަ އެވެ. އޭނާގެ ކައިރީގައި ނިދާފައި އެއޮންނަނީ، ރަތް ލިބާހެއް ލައިގެން އޮންނަ ދޮން އަންހެނެކެވެ.
ތަކުރުފާނާމެދު އޭނާގެ އަނބިމީހާ ކަންކުރިގޮތް ބަލަން އެއްކަލަ ހަންޑި ހުއްޓެވެ. ދެން އެ ހަންޑި ގޮސް، އެހެން ހަންޑިތަކުގެ ގާތުގައި ކިޔާދެ އެވެ.
ތަކިރިހާން ތަކިރިހާން،
ތަކުރުފާނުގެ ވާހަކަ އެވެ. ތަކުރުފާނުގެ ވާހަކަ އެވެ.
ކަކޫ ކަންޑަމޮންޑަވެގެން އައިއިރުގައި،
(އޭނާގެ ފައި ބިނދި) ކަކޫ މަތިމައްޗަށް ދުޅަވެގެން (ގެޔަށް) ދިޔައިރުގަ އެވެ.
ބިއްލާހި އައިސާ ކަނބުލޯ،
ހުވާކޮށްފައި ބުނަމެވެ. (އޭނާގެ އަންހެނުން) ޢާއިޝާ ކަނބުލޯ ކަންކުރި ގޮތެވެ.
ރޮއިވައްސޭރި ނުގަތީމޭ،
(އެކަނބުލޭގެ އަކު) ރޮއިހޭރިއެއް ނުގަތެވެ.
ބިއްލަ މަގޭ ފިރިޔަކުނޭ،
ހުވާކޮށްފައި ބުނަމެވެ. (އެއީ) މަގޭ ފިރިމީހާ ކަމުގައިވީނަމަ އެވެ.
ބިންހިމަ ގެހަކު ތިރިޔޭ އިފާކު އެލީޔަސް،
(އޭނާގެ ޙާލާމެދު ހިތާމަކުރަމުން ގޮސް) ބިންހިމަގަހެއްގެ އެންމެ ތިރީގައިވާ ގޮތްޕެއްގައި އެލިގަނެގެން (އެގޮފިން ވެއްޓިގެން) ނަމަވެސް،
މިއަދަށް މަ މަރުވެގަތީމޭ!މިއަދު އަހުރެން (އަމިއްލައަށް) މަރުވެގަތީމެވެ.
ތަކުރުފާނާ އަޅައިގަނެގެން އުޅޭ ހަންޑީގެ މިބަސްތައް އަޑުއެހުމަށްފަހު، އެހެން ހަންޑިތައް އޭނާއަށް މަލާމާތްކުރި އެވެ. ތަކުރުފާނުގެ ރީތި ދިރިއުޅުން އޭނާ ހަލާކުކޮށްލީތީ އެވެ. އަދި ޖިންނީންގެ ތެރެއިން ރީތި ޒުވާނަކު ނުފެނުނީހޭ ކިޔައި ފުރައްސާރަކުރި އެވެ.
މިއީ، ނިދާ ގަޑީގައި ކުޑަކުދިންނަށް ކިޔާދޭ ވާހަކައެކެވެ. މިވާހަކަ ކިޔާދޭއިރު، އެހެން ހަންޑިތައް ދެއްކި ވާހަކަތައް ވެސް ޖިންނި ބަހުރުވައިން ކިޔައިދެ އެވެ.

މުޞަންނިފު: އަލްއުސްތާޛު ޢަބްދުލްމުޢީދު ޙަސަން

ޝާއިޢުކުރި ތާރީޚު:5 ޖެނުއަރީ 2011 މ. 1 ޞަފަރު 1432 ހ. ބުދަ

މަޞްދަރު: ހުވަދޫ ސަގާފަތުއިތުރު ބަޔާން

A Huvadhoo poem tells the story of Maakunbe

ކާހިތުން، ބޯހިތުން، މަދިޔެ ބަލާހިތުން

އެކެދޮފާ އެކެދޮފާ ރަޓަކު ހުއްޓިޔާޔޯ މީހެކެ.މީހެންނާއި ވެފައި ވަރިކެރަމުން އެޔަނެ މީހެކެ.ދާރު ލެބުނެމައި ވެނެމީހެ ވަރިކެރަނެ މީހެކެ.ދެން އެހެން ރަޓެކަން ގޮހޮ މީހަކުނާއި ވެނެ މީހެކެ.
އެލިކާން މިދެ މީހެންނާއި ވީ ތެއްޔަހި ރަޓަކުން.ވީ ކޮންމި މީހެކެ ކޫދު ވެހޫ ރާތެލެގަލެބައްރެން.މިޔާގެ ދާރު ނެން ރަޓެކެ އަތޮޅޭ ނެން.މިޔާ މުސްކުޅިވީ ވޭލޭ ބޮޑެނުވެ ދައްރެކެ ނެން.
ގަހުގަތެ ބުރަން ދާރު ބޮޑޭގެ.އެވޭލޭ މިޔާ ހޮއްޑޮއްޑޯ ވެގެ.މިޔާ ބުރިކަންޓާ ގުދޭގެ.އަތެފައު ބާރެ ކުދޭގެ.
އެޔާން ކެޔަންނޫ މާކުންބެއްޔާ!އެޔާއްކޫ ރަޓުހުއްޓީ މުސްކުޅި ބެއްޔާ!
ވަރެކެ ނެންމައި މަސައްކަދެ ކެރަންނޭ.މީހަކުނާސް ނެންމައި އަޅައިލަންނޭ.އެޔާ ހިތަންއެރީ ދާރު ގާތަން އެޔަންނަން.ދާރު ގާތު ހުޓެ ކައިބޮއި ވޮންނާން.
ދެން ބޮއްކޮރާކަން އަރައި އޮވައި ފަޅުން ބޭރޭގެ.އާ ކޮޅިގަޑަކު އެޔާ ބެހީގެން އެބައްގެ.އޮޔާއި ވަޔާއި ތަޅަމުން ގޮހޮ އެޔާ ރަޓަކު ޖެހީގެ.އެރީގެން ގޮހޮ އެޔާގެ ދައްރަކުނައްގޭ ފޮޑަހާން ވެދެގެ.ބަޑެހާހުގެން ވޮންނާ މީހަކުން ލިކާން ދާނިޔާ ގުޑުވޫ.އެޔާގެ ދިޔެ އެހީ: “ތީބޫ ކޭރާންއާ ކެޔަ؟”
އެދެ ބޮނީ: “ކާހިތުން ބޯހިތުން މަދިޔެ ބަލާހިތުން.”ދިޔެ ބޮނީ: “މިގޭ ތެއިހައި އެއްތެކެ ބައްޕާން ދީފިން.”
ދެން އެދެ ގޭތެއި ހަންދަރަކު އެއްތެތި ކައިފި.ވަޑު ތުބާ ޖަހައި ދެގުއްލަ ބޮއިފި.ދެންތެއި އެއްތެކެ އައްބޮންޑާން ލައިފި.ދިޔެ އެޔާން ހިތެހަލާލެ ދީފި.
ދެން އެދެ އެބައްގެ ދިހަރެޔަން.އެހެން ރަޓެކަން ހުރަންނަން.އެހެން ދިޔެކެ ގާތަށް އެޔަންނަން.އެދިޔައްގޭ ތެއިހައި އެއްތެއް ކަންނަން.
ވަލާ މުހައި ބޮއްކޮރެޔާން އަރައި ވޮއްޓިޔަތެ.އޮޔާއި ވަޔާއި ރަޅެ އެޔާ ހިފައިގެން ބައެޔަތެ.އެލިކާން ގޮހޮ އެބޮއްކޮރެޔާ ތިރިފަޓަކު ބީހީގެ.އެރީގެން ގޮހޮ އެޔާގެ ދައްރަކުނައްގޭ ފޮޑަހާން ވެދެގެ.ބަޑެހާހުގެން ވޮންނާ މީހަކުން ލިކާން ދާނިޔާ ގުޑުވޫ.އެޔާގެ ދިޔެ އެހީ: “ތީބޫ ކޭރާންއާ ކެޔަ؟”
އެދެ ބޮނީ: “ކާހިތުން ބޯހިތުން މަދިޔެ ބަލާހިތުން.”ދިޔެ ބޮނީ: “މިގޭ ތެއިހައި އެއްތެކެ ބައްޕާން ދީފިން.”
ދެން އެދެ ގޭތެއި ހަންދަރަކު އެއްތެތި ކައިފި.ވަޑު ތުބާ ޖަހައި ދެގުއްލަ ބޮއިފި.ދެންތެއި އެއްތެކެ އައްބޮންޑާން ލައިފި.ދިޔެ އެޔާން ހިތެހަލާލެ ދީފި.
ދެން އެދެ އެބައްގެ ދިހަރެޔަން.އެހެން ރަޓެކަން ހުރަންނަން.އެހެން ދިޔެކެ ގާތަށް އެޔަންނަން.އެދިޔައްގޭ ތެއިހައި އެއްތެއް ކަންނަން.
މިލިކާން އެދެ ގެޔައި ހަތެ ރަޓަން.ހަތެ ކޫދު ގާތުން ކަންނަން.ހަތެ ވަޑު ފެނެ ބޮންނަން.ހައްތަވައުން ލޮންޏާން.
ހަތެ ރަޓެ ހުއްދަކޮޅަވޭލޭ އެޔާ ބަޑާ ބޮޑޭގެ.ލޮޅޭއިނެ މާކުނައްޓައި އެޔާއްކަންތެތި ބޮޑޭގެ.
ދެން އެޔާ އެރޫ ބޮއްކޮރެޔާން.ރަޓަން ގޮހޮފައި އެނެއްކެލާއި އެންނަން.
ކަޑަން ނިކިތެވޭލޭ މޫސުމެ ނުބައިވެގެ.ޖެހުނެ ކޮޅިގަޑޭ އެޔާއި ބޮއްކޮރެޔާއި ބެހީގެ.ހަތެރެއި ހަތެދެވާލެ ވީ ވޭލޭ އެޔާ ގާކު ވަރެކެ ނެން.ކަންނޭ ބޮންނޭ އެއްތެކެ ބޮއްކޮރާކު ނެން.
ދެން އާއު މާވަރެގަދެ ކޮޅިގަޑެކެ.އެޔާން ނުއެގުނެ ރައްކަލެވެންނޭ ލިހެކެ.އެއްކަލެކާއި ބޮއްކޮރެޔާ ބަންޑުހުން ޖެހީގެ.މަނިކާރޯއްދާ، އެޔާ ބަޑާ ފަޑައިގެން އެބައްގެ!އެޔާ ބަޑުން ވެރުނެއްތެން ކަޑާ ހިކީ ދެރަޓެ ހެދީގެ.އޭބޫ ހުރަންދުވާއި މާރަންދުވާ!!!
<><><>
ތަރުޖަމާއެއް
އެއްރަށެއްގައި މީހަކު އުޅުނޯލަ އެވެ.އެއީ މީހުނާ އިނދެ ވަރިކުރަމުން ދިޔަ މީހެކެވެ.ދަރިން ލިބުނީމާ މީނާ އަންހެނުން ވަރިކުރެ އެވެ.ދެން އެހެން ރަށަކަށް ގޮސް މީހަކާ އިނދެ އެވެ.
އެގޮތަށް މީނާ ހުރިހައި ރަށަކުން މީހުނާ އިނެވެ.މީނާ އިން ކޮންމެ މީހަކު ރާތާގާބަރިހެން ދަރިން ވިހެ އެވެ.މީނާގެ ދަރިން ނެތް ރަށެއް އަތޮޅުގައި ނެތެވެ.މީނާ މުސްކުޅިވިއިރު ބޮޑު ނުވާ ކުއްޖަކު ނެތެވެ.
އެކުދިން ބޮޑެތިވީ ގަހުގަތްބުރަށެވެ.އޭރު މީނާވަނީ ހަންޓޯޓޯވެފަ އެވެ.މީނާގެ ބުރިކަށިވަނީ ގުދުވެފަ އެވެ.އަތްފައިގެ ބާރުވަނީ ދަށްވެފަ އެވެ.
އޭނާއަށް ކިޔަނީ މާކުންބެ އެވެ.އޭނާއަކީ ރަށުގައި ހުރި އެންމެ މުސްކުޅި ބެ އެވެ.
މަސައްކަތެއް ކުރާނެ ވަރެއް އޭނާގެ ގަޔަކު ނެތެވެ.އަދި އޭނާއާ އަޅާލާނެ މީހަކު ވެސް ނެތެވެ.ދެން ދާންވީ ދަރިންގެ ގާތަށޭ އޭނާގެ ހިތަށް އެރި އެވެ.ދަރިންގެ ގާތުގައި ހުރެ، ކައިބޮއި އުޅުމަށެވެ.
ދެން ބޮއްކުރާގަނޑަކަށް އަރައި އޮއްވާ އޭތި ފަޅުތެރޭން ބޭރުވެއްޖެ އެވެ.އައި ކޮޅިގަނޑެއްގައި ޖެހި އެ ބޮއްކުރާގަނޑު ބެހިގެން ހިނގައްޖެ އެވެ.އޮޔާއި ވަޔާ ތަޅަމުން ގޮސް އެ ބޮއްކުރާގަނޑު ރަށެއްގައި ޖެހުނެވެ.ދެން މާކުންބެ ބޮއްކުރާގަނޑުން ފައިބައިގެން ގޮސް އޭނާގެ ދަރިއެއްގެ ގޭ ގިފިއްޔަށް ވަނެވެ.ބަނޑުހައިހޫނުކަމުގައި ޖެހިފައިވާ މީހަކު ފަދައިން، ވަޅުގައި އޮތް ދާނި ތަޅުވާލި އެވެ.އޭނާގެ ދަރިފުޅު އެހި އެވެ. “ތިޔައީ ކީއްކުރަން އައި ކާކުހެއްޔެވެ؟”
އޭނާ ބުންޏެވެ. “މިއައީ ކާހިތުން، ބޯހިތުން، އަދި މަގޭ ދޮންކަނބުލޮ ދެކިލާހިތުންނެވެ.”ދަރިފުޅު ބުންޏެވެ. “މިގޭގައި ވާހައި އެއްޗެއް ބައްޕައަށް ދީފީމެވެ.”
ދެން އޭނާ އެ ގޭގައިވާ ކާނާއިން ހަންދަރެއް ކާލި އެވެ.އަދި ވަޅުގައި ތުން ޖަހައި ދެގުއްލަ ފެން ބޯލި އެވެ.ދެން ހުރި އެއްޗެއް އަންބޮނޑިއަށް އެޅި އެވެ.
(މިމަގަށް އޭނާ ކަންތައް ކުރީމާ ވެސް) ދަރިފުޅު އޭނާއަށް ހިތްހަލާލު ދިނެވެ.
ދެން އޭނާ އަތިރިމައްޗަށް ދިޔަ އެވެ.އެހެން ރަށަކަށް ދާން ފުރަންވެގެންނެވެ.އެހެން އަންހެން ދަރިއެއްގެ ގާތަށް ދިއުމަށްޓަކަ އެވެ.އެ ދަރިފުޅުގެ ގޭގައިވާ ހުރިހައި އެއްޗެއް ކެއުމަށްޓަކަ އެވެ.
ވާ މޮހައި ބޮއްކުރާގަނޑަށް އަރައި އޮށޯތެވެ.ދެން އޮޔާއި ވަޔާއި ރާޅުތައް އެ ބޮއްކުރާގަނޑު ހިފައިގެން ދިޔަ އެވެ.އެދިޔަ ގޮތަށް ގޮސް އެ ބޮއްކުރާގަނޑު ރަށެއްގެ ގޮނޑުދޮށުގައި ބީހުނެވެ.ދެން މާކުންބެ ފައިބައިގެން ގޮސް އޭނާގެ ދަރިއެއްގެ ގޭ ގިފިއްޔަށް ވަނެވެ.އަދި ބަނޑުހައިހޫނުކަމުގައި ޖެހިފައިވާ މީހަކު ފަދައިން، ވަޅުގައި އޮތް ދާނި ތަޅުވާލި އެވެ.އޭނާގެ ދަރިފުޅު އެހި އެވެ. “ތިޔައީ ކީއްކުރަން އައި ކާކުހެއްޔެވެ؟”
އޭނާ ބުންޏެވެ. “މިއައީ ކާހިތުން، ބޯހިތުން، އަދި މަގޭ ދޮންކަނބުލޮ ދެކިލާހިތުންނެވެ.”ދަރިފުޅު ބުންޏެވެ. “މިގޭގައި ވާހައި އެއްޗެއް ބައްޕައަށް ދީފީމެވެ.”
ދެން އޭނާ އެ ގޭގައިވާ ކާނާއިން ހަންދަރެއް ކާލި އެވެ.އަދި ވަޅުގައި ތުން ޖަހައި ދެގުއްލަ ފެން ބޯލި އެވެ.ދެން ހުރި އެއްޗެއް އަންބޮނޑިއަށް އެޅި އެވެ.
(މިމަގަށް އޭނާ ކަންތައް ކުރީމާ ވެސް) ދަރިފުޅު އޭނާއަށް ހިތްހަލާލު ދިނެވެ.
ދެން އޭނާ އަތިރިމައްޗަށް ދިޔަ އެވެ.އެހެން ރަށަކަށް ދާން ފުރަންވެގެންނެވެ.އެހެން އަންހެން ދަރިއެއްގެ ގާތަށް ދިއުމަށްޓަކަ އެވެ.އެ ދަރިފުޅުގެ ގޭގައިވާ ހުރިހައި އެއްޗެއް ކެއުމަށްޓަކަ އެވެ.
މި ބީދައިން މާކުންބެ ހަތް ރަށަށް ދިޔަ އެވެ.ހަތް ދަރިންގެ ގާތުން ކެއުމަށްޓަކަ އެވެ.ހަތް ތަވައިން ކެއުމަށްޓަކަ އެވެ.ހަތްވަޅުން ފެން ބުއިމަށްޓަކަ އެވެ.
ހަތް ރަށަށް ގޮސް އަވަދިވިއިރު އޭނާގެ ބަނޑު ވަނީ ބޮޑުވެފަ އެވެ.މާބަނޑު އަންހެނަކަށްވުރެ އޭނާގެ ކަންތައްވަނީ ބޮޑުވެފަ އެވެ.
ދެން އޭނާ ގޮސް ބޮއްކުރާގަނޑަށް އެރި އެވެ.ރަށަށް ގޮސްފައި އަނެއްކާވެސް އެނބުރި އައުމުގެ ނިޔަތުގަ އެވެ.
ކަނޑަށް ނުކުތްއިރު މޫސުމްވަނީ ގޯސްވެފަ އެވެ.ކޮޅިގަނޑެއްގައި ޖެހި މާކުންބެ އާއި ބޮއްކުރާގަނޑު ބެހިއްޖެ އެވެ.ކަނޑުމަތީގައި ހަތްރޭ ހަތްދުވާ ވީއިރު އޭނާގެ ގަޔަކު ވަރެއް ނެތެވެ.ކާނެ އެއްޗެއް ބޯނެ އެއްޗެއް ބޮއްކުރާގަނޑަކު ނެތެވެ.
ދެން އައީ މާވަރުގަދަ ކޮޅިގަނޑެކެވެ.އެ ކޮޅިގަނޑުން ސަލާމަތްވާނެ ގޮތެއް މާކުންބެއަކަށް ނޭނގުނެވެ.އެސާހިތަކު ބޮއްކުރާގަނޑު ބަންޑުންވެއްޖެ އެވެ.މާކުންބެގެ ބަނޑު ފަޅައިގެން ހިނގައްޖެ އެވެ.އޭނާގެ ބަނޑުން ފޭބި އެއްޗެހިން ކަނޑު ހިކި ދެރަށް އުފެދުނެވެ.އެއީ ހުރެންދުއާއި މާރެންދޫ އެވެ.

Corrections to a Dhivehi Quran Translation

List of corrections to a Dhivehi Quran translation by Malingey Hussein Didi

Dhives Akuru - a free font

Dhives – A free Dhives Akuru font

We originally made this font as part of a April Fool’s gag we were going to publish this year. The font is a very rough first draft, so please excuse the inconsistent stroke widths and jagged edges. We intended on cleaning it up and improving it but have not managed to get around to it so far. We do not still have a firm grasp of the script but the font we are presenting here should be a great start. As far as we are aware, this is the first publicly available Dhives font.
Dhives Akuru is the script used in the Maldives until it was replaced officially by Thaana as the official script for Dhivehi. It is reported that Dhives Akuru continued to be used in some atolls until 70 years ago despite Thaana being made the official script in the 18th century. Dhives is derived from Brahmi script and, unlike Thaana, is written left-to-right.  Details on how the use and functioning of the script is hard to find. Luckily we found a gold mine on Dhives Akuru in the paper “Preliminary Proposal to Encode Dhives Akuru in ISO/IEC 10646” authored by Anshuman Pandey in 2010. It is not entirely possible to write Dhives without changes to the font engine(s) to handle the various forms, conjuncts and combinations of vowels and consonants that the script requires. We would definitely say it is a more complicated script than Thaana. For a thorough introduction to Dhives, we would highly recommend reading paper by Pandey.
Use:
Using Dhives with the font is pretty straightforward. We have mapped the characters phonetically like the popular Thaana keyboard mapping. Except for the several scenarios involving conjuncts and combinations, it is just like writing Thaana (or so we believe!).
Preview:

Dhives font overview

License:
The font is being released under the very liberal MIT license, so feel free to use, modify and distribute.
Download:
Dhives.ttf (23.2 KB)

Obituary of a famous poet: Yoosuf Ali Fulhu

ޔޫސުފް އަލިފުޅު ނިޔާ ވެއްޖެ

ޅެންވެރިކަމާއި އަދަބިއްޔާތުގެ ރޮނގުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޚާއްސަ އިނާމް ހާސިލުކުރައްވައިގެން ހުންނެވި މަޝްހޫރު ޅެންވެރިޔާ ޔޫސުފް އަލިފުޅު ނިޔާ ވެއްޖެ އެވެ.

ބ. ދަރަވަންދޫ ދޭލިޔާގެ ޔޫސުފް އަލިފުޅު ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވީ ހިތާއި ފުއްޕާ މޭގެ އާލާސްކަންފުޅަކަށް މީގެ ހަފްތާއެއްހާ ދުވަސް ކުރިން ފެށިގެން ފަރުވާ ހޯއްދަވަމުން ދަނިކޮށް ރޭފަތިހުގެ 3:30ގައި ސްރީލަންކާގެ “ލަންކާ ހޮސްޕިޓަލް”ގެ އައިސީޔޫގަ އެވެ.

ޔޫސުފް އަލިފުޅުގެ ދަރިފުޅު އުބައިދުއްﷲ މުއާޒު ލަންކާގައި ހުންނަވައިގެން ސަން އަށް މިއަދު ބުނީ ބައްޕަގެ ހަށިގަނޑު މިވަގުތު އޮތީ ހޮސްޕިޓަލްގައި ކަމަށާއި އެމްބަސީ މެދުވެރިކޮށް ކުރަން ޖެހޭ ކަންތައްތައް ނިމުނުހާ އަވަހަކަށް ސްރީލަންކާގައި ފަސްދާނުލާނެ ކަމަށެވެ. އަދި އާއިލާގެ ހުރިހާ ބޭފުޅުން ވެސް މިވަގުތު ތިބީ ލަންކާގައި ކަމަށް ވެސް އުބައިދުއްﷲ ބުންޏެވެ.

"އަޅުގަނޑުމެން މި ވަގުތު މިތިބީ އެމްބަސީގައި. މިތަނުގައި އެބަތިބި ހުރިހާ ދަރިން ވެސް. މިތަނުން ކުރަން ޖެހޭ ކަންތައް ނިމުނީމާ ބައްޕަ ވަޅުލާނީ މިކޮޅުގައި. މިވަގުތު އަޅުގަނޑުމެން މުޅި އާއިލާ މިވަނީ އެކަމުގެ ހިތާމާގައި. ވަރަށް ބޮޑަށް ޝުކުރިއްޔާ ތިޔަބޭފުޅުން ގުޅުއްވާ ލެއްވީތީ،" އުބައިދުﷲ ބުންޏެވެ.

ޔޫސުފް އަލިފުޅަކީ ސަރުކާރަށް ވަރަށް ގިނަ ދުވަހު ޚިދުމަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ނަވާރަސަތޭކަ އަށްޑިހަ ވަނަ އަހަރު ރައީސް މައުމޫނު އެކުލަވާ ލެއްވި ގާނޫނު ހަދާ ޚާއްސަ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރުކަން ވެސް މެދުނުކެނޑި 17 އަހަރު ކުރައްވާފައިވެ އެވެ. ދިވެހި ބަހާއި އަދަބިއްޔާތަށް ޚިދުމަތް ކުރުމުގެ ގޮތުން އަލިފުޅު ވަނީ ވަރަށް ގިނަ ފޮތްތައް ވެސް ލިއުއްވައި ނެެރުއްވައިފަ އެވެ.

އުމުރުން 85 އަހަރުގައި އަލިފުޅު ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވި އިރު އަނބި ކަނބަލަކާއި އަށް ފިރިހެން ބޭފުޅުން ދުނިޔޭގައި އެބަތިއްބެވެ.

މަޝްހޫރު ޅެންވެރިޔާ ބ. ދަރަވަންދޫ ޔޫސުފް އަލިފުޅު އާލާސްކަންފުޅުގައި އުޅުއްވުމަށް ފަހު 79 އަހަރުގައި ރޭ ސްރީ ލަންކާގައި އަވަހާރަވެއްޖެ އެވެ.

އާއިލާއާ އެކު ސްރީ ލަންކާގައި އުޅުއްވަމުން ގެންދެވި ޔޫސުފް އަލިފުޅު އަވަހާރަވީ ރޭ ފަތިހުގެ ވަގުތެއްގައި ލަންކާ ހޮސްޕިޓަލްގައި ކަމަށް އޭނާގެ ބޭފުޅެއް ކަމަށްވާ، މޯލްޑިވްސް މީޑިއާ ކައުންސިލްގެ ނައިބު ރައީސް އަބްދުﷲ މުއާޒު ވިދާޅުވި އެވެ.

އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ބައްޕަ ހޮސްޕިޓަލްގައި އެޑްމިޓްކުރީ ނޭވާލުމުގެ ނިޒާމުގެ މައްސަލައެއްގައި މީގެ ހަފްތާއެއްހާ ދުވަސް ކުރިންނެވެ.

ފިރިހެން އަށް ބޭފުޅުން ތިއްބެވި ޔޫސުފު އަލިފުޅަކީ ކުޅަދާނަ ޝާއިރެކެވެ. އުސްތާޒެކެވެ. ފަނޑިޔާރެކެވެ. އަދި ދިވެހި ބޭސްވެރިޔެކެވެ.

ޅެންވެރިކަމުގައި “މައިނާ”ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ޔޫސުފު އަލިފުޅު ވަނީ ގިނަ ދާއިރާކުން ޅެމާއި ރައިވަރު ހައްދަވާފަ އެވެ. އޭނާގެ ޅެން ހެއްދެވުމުގެ އަވަސްކަމާއި ބަހުގެ މުއްސަނދިކަން ވަރަށް ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެ އެވެ.

ޔޫސުފް އަލިފުޅު ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުގައި ޅެމެއް ހައްދަވަން އިށީންނެވުމަށް ފަހު، ތެދުވެވަޑައިގަންނަވަނީ އެ ޅެން ނިންމެވުމަށް ފަހު އެވެ.

"އަޅުގަނޑު ޅެމެއް ހަދަން އިށީނދެފައި ދުވަހަކު ވެސް ފަހުން ބައިތެއް ލިޔާކަށް ނުބާއްވަން. ފަހަރަކު ތަންކޮޅެއް ލިޔުމަކީ އަޅުގަނޑަށް ކުރަން ޖެހޭ ކަމެއް ނޫން،" ޔޫސުފް އަލިފުޅު ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ.

އޭނާ އަކީ މިޒަމާނުގެ މަޝްހޫރު އެތައް ޅެންވެރިންނެއްގެ އުސްތާޒެކެވެ. އެގޮތުން ޒުވާން ޅެންވެރިޔާ ތޮއްޑޫ އާދަމް ނަސީރަކީ ވެސް ޔޫސުފް އަލިފުޅުގެ ދަރިވަރެކެވެ.

ޅެންވެރިކަމުގެ ދާއިރާ އިން ގައުމީ އިނާމު 1985 ގައި ލިބިވަޑައިގެންވައިވާ ޔޫސުފް އަލިފުޅުގެ ގިނަ ފޮތްތަކެއް ވެސް ވަނީ ޝާއިއުުކޮށްފަ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އޭނާގެ ޅެމާއި ރައިވަރު ފޮތާއި ޅެން ހަދަން ދަސްކޮށްދިނުމުގެ ފޮތް ހިމެނެ އެވެ. އަދި ދިވެހިބަހާއި ތާރީހަށް ހިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒުން ނެރޭ ރައިވަރުގެ ސަރަހަ ހިމެނޭ ސިލްސިލާ ފޮތް ކަމަށްވާ “ސަތޭކަ ރައިވަރު” ފޮތުގައި ވެސް އޭނާގެ ހިއްސާ ވަރަށް ބޮޑެވެ.

ޔޫސުފް އަލިފުޅު އަވަހާރަވުމަކީ ދިވެހި “ޅެން ބަގީޗާ” އަށް ލިބުނު ހަރީފު ކަމެއް ކަމަށް އާދަމް ނަސީރު ސިފަކުރެއްވި އެވެ.

"ދިވެހި އަދަބީ ދުނިޔޭގައި ރައިވަރުގެ މަދަރުސާ ބަންދުވުން އެއީ،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.

ޔޫސުފް އަލިފުޅު ސަރުކާރުގެ ވަޒީފާ އަދާކުރައްވަން ފެއްޓެވީ 16 އަހަރުގަ އެވެ. އޭނާ އަދާކުރެއްވި ވަޒީފާތަކުގެ ތެރޭގައި ކަތީބުކަމާއި މުދައްރިސްކަމާއި ގާޒީކަން ހިމެނެ އެވެ.

މިހާރު އަމަލްކުރަމުން އަންނަ ގާނޫނު އަސާސީގެ ކުރިން ރާއްޖޭގައި ހެދި ގާނޫނު އަސާސީ އެކުލަވާލި ހާއްސަ މަޖިލީހުގެ ބ. އަތޮޅުގެ މެމްބަރުކަން ޔޫސުފް އަލިފުޅު ކުރެއްވި އެވެ.

އެންމެ ފަހުން ސަރުކާރުގައި އޭނާ އަދާކުރެއްވީ ދިވެހިބަހާއި ތާރީހަށް ހިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒުގެ ކޯޑިނޭޓަރުކަމެވެ. އެ މަގާމުގައި ހުންނަވަނިކޮށް އޭނާ މުސްކުޅިކުރެއްވީ 2008 ގަ އެވެ.